Why Homer’s greatest epic may be the perfect story for modern cinema?

Yıllardır Christopher Nolan, hikayelerden çok bulmacalara benzeyen filmler yapmakla eleştiriliyor. Ancak bu eleştiri hiçbir zaman tam anlamıyla yerini bulmadı. Onun filmleri bulmaca değil, destanlar. Nolan, The Odyssey uyarlamasını duyurmadan çok önce bile antik mitolojiyi yankılayan hikayeler anlatıyordu. Kahramanları evlerinden ayrılıyor, imkansız sınavlardan geçiyor, insan kavrayışının ötesindeki güçlerle yüzleşiyor ve değişerek geri dönüyorlar; dönebilirlerse. Zaman bükülüyor, hafıza aldatıyor, fedakarlık karakteri tanımlıyor ve bilgiye ulaşmanın her zaman bir bedeli oluyor.

Bir bakıma Nolan, tüm kariyerini Homeros’un en büyük hikayesini anlatmaya hazırlanarak geçirdi. The Odyssey çoğu zaman canavarlar, tanrılar ve deniz yolculukları üzerine bir macera olarak hatırlanır. Oysa o efsanevi karşılaşmaların altında çok daha kişisel bir hikaye yatar. Dayanıklılık. Kimlik. Eve duyulan özlem. Yirmi yıllık savaşın ve bitmek bilmeyen yolculuğun bir insanı nasıl değiştirdiğini sorgular. Christopher Nolan da on yıllardır tam olarak bu soruları soruyor. Onun başkahramanları nadiren fatihlerdir. Onlar hayatta kalanlardır.

Leonard Shelby, hafızası parçalandıktan sonra kimliğini yeniden kurmaya çalışır. Dom Cobb, çocuklarına geri dönemediği rüyaların içinde kaybolur. Cooper, ailesini yeniden görebilme umuduyla hayatının onlarca yılını feda ederek galaksileri aşar. Hatta Robert Oppenheimer bile bir zamanlar ait olduğu hayattan sonsuza dek kopmuş bir adama dönüşür. Odysseus, onların arasında doğal bir yere sahiptir. The Odyssey hakkındaki en büyük yanılgı, onun mitolojik yaratıklarla dolu bir fantastik hikaye olduğudur. Oysa gerçekte canavarlar yalnızca birer engeldir. Asıl çatışma insanın kendi içinde yaşanır. Her ayartı; Lotus Yiyenler, Kirke, Kalypso, Sirenler aynı soruyu sorar: Odysseus kim olduğunu unutacak mı? Bu soru, Nolan sinemasına son derece tanıdık gelir. Onun filmleri, baskı altında kimliğin nasıl ayakta kalabildiğine takıntılıdır. Karakterleri fotoğraflara, topaçlara, defterlere, alyanslara, saatlere ve verdikleri sözlere tutunur çünkü hafıza kırılgandır. Kim olduklarını kendilerine hatırlatacak ritüeller yaratırlar. En büyük korkuları ölüm değildir.

Kendilerini kaybetmektir. Odysseus da on yıl boyunca tam olarak bu savaşı verir. Sonra zaman gelir. Günümüz sinemasında zamanı Christopher Nolan kadar ısrarla keşfeden çok az yönetmen vardır. Onun filmlerinde zaman uzar, katlanır, hızlanır, tersine akar ve insanı içine hapseder. Zaman asla yalnızca bir ölçü birimi değildir; her insan hayatını şekillendiren temel güçtür.

The Odyssey‘de de zaman benzer şekilde işler. Odysseus’un İthaka’dan ayrılışı ile eve dönüşü arasında yirmi yıl geçer. Oğlu onsuz büyüyüp yetişkin olur. Karısı yalnızca anılarla ayakta kalır. Ev, zamanın acımasız aşındırıcılığına karşı korunmaya çalışılan bir yer olmaktan çok bir fikre dönüşür. Nolan için bu son derece verimli bir anlatı alanıdır. Çünkü o, en büyük mesafenin çoğu zaman kilometrelerle değil, yıllarla ölçüldüğünü bilir.

Çok az hikaye The Odyssey kadar büyük bir ölçek talep eder. Sonsuz okyanuslar, devasa kayalıklar, unutulmuş adalar, şiddetli fırtınalar, imkansız yaratıklar ve uzak ufuklar; Nolan’ın kariyeri boyunca savunduğu o devasa sinema tuvali için adeta yaratılmış gibidir. Eğer IMAX, Interstellar‘da izleyicilere kara deliklerin karşısında ne kadar küçük olduklarını hissettirebiliyorsa, Homeros’un yaklaşık üç bin yıl önce betimlediği o şarap koyuluğundaki denizle neler yapabileceğini hayal edin. Ama gösteriş hiçbir zaman Nolan’ın asıl ilgisini çeken şey olmadı. Önemli olan, o görkemin neyi ortaya çıkardığıdır.

Bir Tepegöz yalnızca dev olduğu için korkutucu değildir; Odysseus’un zekasını sınadığı için önemlidir. Sirenler, insanın zayıflığını açığa çıkardıkları için anlam taşır. Skylla ve Kharybdis ise hayatta kalmanın bile suçluluk taşıdığı imkansız seçimlerle yüzleşmeye zorlar. Nolan da her zaman kolay zaferlerden çok imkansız seçimlerle ilgilendi. Onun kahramanları ancak vazgeçilmez bir şeylerini feda ettikten sonra kazanabilir.

Belki de en ilgi çekici soru tanrılarla ilgilidir.

Günümüz izleyicisi, mitolojik uyarlamaların doğaüstü gösterişi öne çıkarmasını bekliyor. Nolan ise farklı bir yol seçebilir. Kariyeri boyunca olağanüstü olanı dikkat çekici bir ölçülülükle ele aldı; imkansız fikirleri duygusal gerçekçiliğe yasladı. Athena, Poseidon ve Zeus’u gerçekten ilahi varlıklar olarak mı sunacağı, yoksa onların varlığını Odysseus’un öznel deneyimi üzerinden mi işleyeceği fark etmeksizin, hikayenin duygusal hakikati büyük ihtimalle görsel efektlerden daha önemli olacaktır. İşte bu ölçülülük, uyarlamanın en büyük gücüne dönüşebilir. Sonuçta The Odyssey, yaklaşık üç bin yıldır canavarları sayesinde değil, insanlığı sayesinde yaşamaya devam ediyor. Her kuşak, Odysseus’ta kendinden bir parça buluyor.

Christopher Nolan yirmi beş yıldır eve dönmeye çalışan, hafızalarıyla mücadele eden, sevdikleri uğruna kendilerini feda eden ve kavrayamayacakları kadar büyük güçlerle yüzleşen insanların hikayelerini anlatıyor. The Odyssey, bütün bu fikirleri tek bir anlatıda bir araya getiriyor. Bu film, onun kariyerinden bir sapma olmaktan çok doğal zirvesi gibi görünüyor. Bazı yönetmenler klasik eserleri yalnızca ünlü oldukları için uyarlar. Christopher Nolan ise The Odyssey‘yi, sinemasının başından beri konuştuğu dili konuştuğu için seçmiş gibi görünüyor. Tanrıların ve canavarların dilini değil.

Dayanmanın dilini.